Aylık Market Bütçesi Oluşturma: Kategori Bazında Planlama

Market fişlerimi ilk kez ciddi ciddi topladığım ay, kendimi kandırdığımı fark ettim. Kafamdaki rakam ile kartımdan çıkan rakam arasında ciddi bir fark vardı ve bu farkın tamamı "yolda aklıma gelen" küçük alışverişlerden geliyordu. O günden sonra market bütçesi planlama işini duygusal bir konu olmaktan çıkarıp, kategori bazlı bir tabloya dönüştürdüm. Aşağıda tam olarak nasıl yaptığımı, hangi noktalarda tereddüt ettiğimi ve neyi denedikten sonra vazgeçtiğimi anlatıyorum.

Neden kategori bazında planlama?

"Aylık markete 4.000 lira" demek bana hiçbir şey öğretmedi. Çünkü bu tek sayı, hangi kalemde şişme olduğunu saklıyor. Kategorilere ayırdığımda ise şunu gördüm: et-tavuk ve hazır/atıştırmalık grubu toplam harcamamın yarısına yakınını yiyordu, buna karşılık sebze-meyve tarafında zaten makul bir seviyedeydim. Yani kesinti yapacağım yer belliydi ve genele yayılmış bir "kemer sıkma" hissi yaşamadan bütçeyi indirebildim.

Adım adım kurduğum sistem

1. Üç aylık geçmişi çıkardım. Kart ekstresinden market harcamalarını ayırdım, elimde kalan fişleri de ekledim. Tek aya bakmak yanıltıcı; bir ayda misafir gelir, diğer ayda tatile gidersiniz. Üç ayın ortalaması gerçek tabloyu verdi.
2. Kategorileri fazla detaya kaçmadan belirledim. Başta on iki kategori yaptım, ikinci hafta bıraktım çünkü fişi işaretlemek işkenceye dönüştü. Şu altı kategoride karar kıldım: temel gıda (bakliyat, makarna, pirinç, un, yağ), taze ürün (sebze-meyve), protein (et, tavuk, balık, yumurta, süt ürünleri), atıştırmalık ve içecek, temizlik-kağıt ürünleri, kişisel bakım. Temizlik ve bakım kalemleri gıda değil ama aynı kasadan çıktığı için bütçenin içinde tutuyorum.
3. Her kategoriye üst limit yazdım. Ortalamayı aldım, sonra kısmak istediğim yerden yüzde 15-20 düştüm. Bir kalemde birden yarıya inmeye çalışmak işe yaramıyor; iki hafta sonra tepki olarak daha fazla harcıyorsunuz. Toplamı aylık gelirimin içindeki paya göre kontrol ettim; 50/30/20 mantığıyla bakarsanız market zaten "ihtiyaçlar" dilimine giriyor ve o dilimi zorlamamak gerekiyor.
4. Fiyat karşılaştırmasını 20 ürünle sınırladım. Her ürünün fiyatını takip etmek imkânsız. Onun yerine düzenli aldığım, hacmi yüksek 20 kalem belirledim: süt, yumurta, tavuk göğsü, zeytinyağı, deterjan, kahve gibi. Bunların fiyatını üç farklı yerde (bir zincir market, bir indirim marketi, bir de semt pazarı/toptancı) not ettim. Sonuç şaşırtıcıydı: hiçbir yer her kalemde ucuz değil. İndirim marketi temel gıdada açık ara öndeydi, taze üründe pazar kazanıyordu, markalı temizlik ürünlerinde ise zincir marketin kampanya dönemleri daha uygundu.
5. Alışverişi ikiye böldüm. Ayın başında tek büyük "stok alışverişi" yapıyorum: kuru gıda, temizlik, konserve, dondurulabilir protein. Sonra haftada bir kez sadece taze ürün için çıkıyorum. Bu ayrım, markete giriş sayımı ayda sekizden beşe düşürdü ve plansız harcamanın yarısı kendiliğinden yok oldu.
6. Haftalık menüyü listeden önce yazıyorum. Liste menüden doğduğunda, "belki lazım olur" diye alınan ürün kalmıyor. Buzdolabında olanı da menüye dahil ettiğim için israf ciddi biçimde azaldı.
7. Ay sonunda kategori bazlı fark tablosu tutuyorum. Bu bana harcamanın nereye kaydığını gösteriyor. İlk üç ayım şöyle görünüyordu:

Karşılaştırma yaparken bakılması gereken üç şey

• Birim fiyat, ambalaj fiyatı değil. Raf etiketindeki kilogram/litre fiyatını okuma alışkanlığı kazandığımda "büyük paket her zaman ucuz" varsayımımın sık sık yanlış olduğunu gördüm.
• Ulaşım maliyeti. 60 lira tasarruf için 40 liralık yakıt yakmak anlamsız. Uzaktaki toptancıya sadece ayda bir, stok alışverişinde gidiyorum.
• Ödeme aracının getirisi. Market harcamasında puan veya nakit iade sunan bir kartla ödeme yapmak, yıllık ücret ve faiz koşullarını iyi okuduğunuz sürece küçük ama garantili bir kazanç. Kredi kartı seçiminde ücret ve faiz oranlarını karşılaştırmak, market indirimi kovalamaktan bazen daha etkili oluyor.

Sık yapılan hatalar

1. Tek bir markete "ucuz" etiketi yapıştırmak. Kategori bazında fiyat liderliği değişiyor. Ben iki mekân arasında bölüştüğümde en iyi sonucu aldım.
2. Kategori sayısını abartmak. Takip edemeyeceğiniz detay, sistemin tamamını bıraktırır. Altı kategori benim için tavan.
3. Atıştırmalık kalemini sıfıra çekmek. Tamamen yasaklamak iki hafta sürüyor, sonra telafi alışverişiyle bütçe patlıyor. Küçük ama gerçekçi bir pay ayırmak daha sürdürülebilir.
4. İndirim gördüğü için stokl